„SAČUVAJTE SVOJE ZDRAVLJE”
Evropska nedelja prevencije raka grlića materice obeležava se treće nedelje januara. Fokus obeležavanja je podizanje svesti o važnosti HPV vakcinacije, redovnih ginekoloških pregleda (skrininga) i ranog otkrivanja bolesti, kako bi se smanjila stopa oboljevanja i smrtnosti.
Cilj obeležavanja Evropske nedelje prevencije raka grlića materice je promocija značaja očuvanja reproduktivnog zdravlja i mogućnosti korišćenja dostupnih mera prevencije.
Kada se dijagnostikuje, rak grlića materice je jedan od oblika raka koji se najuspešnije leči, sve dok se rano otkriva. Karcinomi dijagnostikovani u kasnim stadijumima takođe se mogu kontrolisati odgovarajućim lečenjem i palijativnim zbrinjavanjem.
Osnovna poruka svim ženama – rak grlića materice je maligna bolest koja se može sprečiti, žene treba da razmišljaju o svom reproduktivnom zdravlju i da u toku godine odvoje samo jedan dan kada će posetiti svog lekara – ginekologa i obaviti preventivni pregled.
Rak grlića materice je četvrti najčešći rak kod žena. Procenjuje se da je 2022. godine rak grlića materice dijagnostikovan kod 660.000 žena širom sveta, a oko 350.000 žena je umrlo od ove bolesti.
Na osnovu podataka Instituta za javno zdravlje Srbije, rak grlića materice je tokom 2024. godine bio četvrti po učestalosti maligni tumor u obolevanju i šesti po učestalosti u umiranju među ženama u Srbiji. Dijagnoza raka grlića materice je postavljena iste godine kod 1048 žena i standardizovana stopa incidencije (*standardna populacija Evrope na 100.000 žena) je iznosila 25,3. Tokom iste godine, 410 žena u Srbiji je umrlo od ove vrste raka i standardizovana stopa mortaliteta je iznosila 8,4.
Dijagnoza raka grlića materice je 2024. godine u Vojvodini postavljena kod 277 žena i standardizovana stopa incidencije je iznosila 25,4. Tokom iste godine, 105 žena je u Vojvodini umrlo od ove vrste raka i standardizovana stopa mortaliteta je iznosila 6,7.
Kada govorimo o obolevanju od raka grlića materice, kod žena u Južnobanatskom okrugu, u 2024.godini, registrovana je stopa incidencije od 33,9 i stopa mortaliteta od 9,6 i nalazimo se među okruzima gde se beleže više stope i incidencije i mortaliteta (peto mestu u obolevanju i deseto mestu u umiranju) u odnosu na prosečne stope od ove dijagnoze u Republici Srbiji.
U odnosu na žene u ostalim oblastima Vojvodine, Južni Banat se 2024.godine našao na drugom mestu u obolevanju i trećem mestu u umiranju.
Na osnovu podataka Registra za rak Zavoda za javno zdravlje Pančevo, rak grlića materice se u Južnom Banatu se u 2024. godini nalazio na četvrtom mestu kada govorimo o obolevanju i na petom mestu u umiranju od svih malignih bolesti kod žena, kada je registrovano 50 novoobolelih i 17 žena umrlih od ove vrste raka.
Podaci pokazuju da se rak grlića materice registruje kod sve mlađih uzrasta. Najveći broj obolelih žena je bio uzrasta 45-49 godina, dok se bolest registrovala već od 30-34 godine života.
Najviše umrlih je bio u uzrastu 55-59 godina, dok se smrtni ishod registrovao već u uzrastu 35-39 godine života.
Skoro svi slučajevi raka grlića materice uzrokovani su infekcijom onkogenim tipovima humanog papiloma virusa (HPV). Identifikovano je više od 200 tipova HPV, koji se dele na niskorizične (najčešće izazivaju genitalne bradavice) i visokorizične tipove, od kojih su HPV 16 i 18 najznačajniji jer su povezani sa nastankom karcinoma. Humani papiloma virus (HPV) je česta seksualno prenosiva infekcija koja može uticati na kožu, genitalno područje, analno područje i grlo. Skoro sve seksualno aktivne osobe će biti inficirane u nekom trenutku, obično bez simptoma. U većini slučajeva, imuni sistem prirodno „čisti“ virus. Uporna infekcija određenim kancerogenim tipovima HPV-a može izazvati abnormalne ćelije koje se mogu razviti u rak.
Uporna HPV infekcija grlića materice (donji deo materice ili materice, koji se otvara u vaginu – takođe se naziva porođajni kanal) može dovesti do prekanceroznih lezija koje, ako se ne leče, uzrokuju oko 95% slučajeva raka grlića materice. Obično je potrebno 15–20 godina da abnormalne ćelije postanu rak. Kod žena sa oslabljenim imunološkim sistemom, kao što je nelečeni HIV, ovaj proces može biti brži i trajati 5–10 godina.
Faktori koji povećavaju rizik od progresije raka uključuju: stepen onkogenosti tipa HPV, imunološki status, prisustvo drugih seksualno prenosivih infekcija, broj porođaja, starost pri prvoj trudnoći, upotrebu hormonske kontracepcije i pušenje.
Prevencija raka grlića materice:
- Podizanje javne svesti, jačanje zdravstvene pismenosti i poboljšanje pristupa informacijama i uslugama ključni su za prevenciju i kontrolu tokom celog životnog ciklusa.
- HPV vakcinacija za devojčice uzrasta od 9 do 14 godina je veoma efikasna u sprečavanju infekcije, raka grlića materice i drugih karcinoma povezanih sa HPV-om.
- Skrining grlića materice od 30. godine (25 godina kod žena koje žive sa HIV-om) može otkriti prekancerozne lezije grlića materice, a u kombinaciji sa blagovremenim lečenjem može sprečiti progresiju do raka grlića materice.
U Srbiji se od juna 2022. godine sprovodi besplatna preporučena vakcinacija devetovalentnom HPV vakcinom za decu i mlade uzrasta od 9 do 19 godina, a od aprila 2024. godine i za studente uzrasta od 19 do 26 godina u Beogradu, Novom Sadu, Nišu i Kragujevcu. Zaključno sa 31.12.2025. godine protiv HPV-a je u potpunosti vakcinisano 26 854 dece uzrasta od 9 do 14 godina, kao i 18 760 adolescenata uzrasta od 15 do 19 godina i 4 666 studenata uzrasta od 19 do 26 godina.
Organizovani skrining raka grlića materice u Srbiji se sprovodi od 2012. godine i podrazumeva redovne ginekološke preglede sa PAP testom za žene uzrasta od 25 do 64 godinе. Pored toga, sve veću ulogu ima i HPV testiranje, kao osetljivija metoda ranog otkrivanja infekcije.
U bilo kojoj dobi, rano otkrivanje simptoma kod žena, praćeno brzim kvalitetnim i lečenjem, može izlečiti rak grlića materice.
