Kulturna dobra i istorijska baština Opštine Opovo (5) RATNI MEMORIJALI – SPOMENICI, SKULPTURE, BISTE, SPOMEN PLOČE I ČESME

OPOVO, 19. novembar 2025

Kulturna baština, kulturno nasleđe ili kulturno dobro, podrazumeva dobra koja su nasleđena od prethodnih generacija ili koja nastaju u sadašnjosti, a imaju specifičnu vrednost za ljude i treba da budu sačuvana za buduće generacije. Ova dobra najčešće su pod režimom zaštite, imaju simbolički značaj u svesti ljudi, a sa ekonomske strane predstavljaju turistički potencijal. Kulturna baština utiče na identitet određenog naselja, regiona ili države.

 RATNI MEMORIJALI

Iz poznatih istorijskih okolnosti većina ratnih memorijala u Srbiji posvećena je Drugom svetskom ratu i pripadnicima Narodno oslobodičake borbe, odnosno partizanskom pokretu. U manjoj meri ratni memorijali su posvećeni Prvom svetskom ratu i oslobodilačkim ratovima iz 19. veka. U Opštini Opovo je to još izraženije gde su samo dva ratna memorijala posvećena i Prvom i Drugom svetskom ratu dok su svi ostali vezani isključivo za Drugi svetski rat.

Na teritoriji Opštine Opovo podignuto je 14 ratnih memorijala i to su spomenici, biste, skulpture, spomen ploče i spomen česme.

SAKULE

Glavni ratni memorijal u Sakulama je spomenik palim borcima u Drugom svetskom ratu.

Spomenik se nalazi u sakulskom parku i sastoji se od  stepenaste četvorostrane piramide sa četiri stepenika kao osnove na kojoj se nalazi kameni postament, a na kojem je mermerni spomenik sa jasno izdiferencirane dve celine na vertikalnoj dvostepenastoj osnovi. Uža vertikalna u obliku izduženog kvadra je viša i na gornjem delu je oslikana petokraka dok se na drugoj celini u obliku pravougaone ploče nalazi grb SFRJ i natpis:

IMENA PALIH KOJI SU DALI SVOJU KRV I SVOJE ŽIVOTE ZA SLOBODU I BOLJU I SREĆNIJU BUDUĆNOST SVOJIH NARODA OSTAĆE VEČITO U SRCIMA NAŠIH NARODA, U SRCIMA BUDUĆIH POKOLJENJA, KAO IMENA BORACA ZA OTADŽBINU.

Pored ovog spomenika u sakulskom parku se nalazi i spomen česma u obliku stilizovanog cveta na osnovi koja se račva u tri kraka / stope i koje se sjedinjuju i čine osnovu za pentagon sa tri latice. Na frontalnom delu je nacrtana crvena petokraka i natpis: Spomen česma borcima SAKULA palim u NOB-u od 1941-1945

 

Treći ratni memorijal se nalazi van naselja između Starog sela i plaže.  Na osnovu oblika zarubljene piramide poduprte/ojačane sa strane kontraforom (potporni element) postavljeno je telo spomenika u vidu stuba koji se širi ka gore nalik baklji. U gornjoj zoni je otvor/perforacija u formi petokrake. Tekst na umetnutoj pravougaonoj ploči glasi:

NA OVOM MESTU
1943
MAJA MESECA OSNOVAN JE AKTIV
SKOJA
A SEPTEMBRA PRVA ĆELIJA
KPJ
U SAKULAMA
SUBNOR SAKULA 9.9.1975

 

BARANDA

Baranda ima jedinog narodnog heroja iz ovog kraja i mada je najmanje naselje Opštine Opovo ima i najviše ratnih memorijala – pet.

U parku ispred doma kulture nalazi se bista narodnog heroja Olge Petrov rođene Radišić u Barandi. Bista, rad vajara Krunoslava Buljevića, postavljena je na kamenom postamentu u obliku pravougaonog kvadra na kojem je zašrafljena mermerna ploča sa natpisom:

Narodnom heroju
OLGI PETROV
1920      1942
Prosvetni radnici
9 V 1954

Iznad natpisa urezana je petokraka, a između godine rođenja i smrti je reljefno prikazan orden narodnog heroja.

Olga Petrov je završila Učiteljski školu u Vršcu gde je 1938. godine primljena u članstvo Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ). Zbog svog komunističkog aktivizma hapšena je više puta. Posle diplomiranja, svoje prvo učiteljsko mesto dobila je u rodnoj Barandi, gde se udala za Borislava Bracu Petrova. U članstvo Komunističke partije Jugoslavije primljena je 1940. godine i zajedno sa suprugom je obavljala partijske zadatke, organizujući partijske ćelije i štrajkove u Pančevu. Ponovo je uhapšena ali je puštena u martu 1941. pred početak Aprilskog rata. Zbog stalne prismotre, tokom okupacije prelazi u Crepaju gde je ranjena prilikom opkoljavanja kuće u kojoj je održavan sastanak ali je uspela da pobegne i skloni se u Barandu kod jednog poznanika, koji je kasnije izdao i prijavio policiji. U istražnom zatvoru provela je šest meseci i podvrgnuta strašnom mučenju. Na zahtev Gestapoa, prebačena je u Beograd, u Banjički logor. Streljana je 9. maja 1942. godine u Jajincima.

Ukazom predsednika Federativne Narodne Republike Jugoslavije Josipa Broza Tita, 27. novembra 1953. godine, proglašena je za narodnog heroja. U njenu čast osnovna škola u Barandi nose njeno ime.

Na suprotnoj periferiji parka nalazi se spomenik posvećen partizanu Toši Aćimoviću – Mećavi. U noći između 28. i 29. avgusta 1944. godine, partizanski odred iz Srema izvršio je napad na nemačku policijsku stanicu u Barandi, koja se nalazila na mestu sadašnjih kuća na uglu ulica Maršala Tita i Oslobođenja. Partizani su napali iz pravca parka i tom prilikom je poginuo izvesni Toša Aćimović čije je partizansko ime bilo Mećava, tako da je kasnije i jedna ulica u Barandi nazvana Mećavina.

Na stepenastom postamentu postavljen je nadgrobni spomenik sa dva krila i u sredini kvadrom na kojem se nalazi ovalni medaljon sa likom Aćimovića u partizanskoj uniformi i bareljef petokrake.

Na levom krilu je natpis:

Aćimović
Paje Toša
partizan MEĆAVA
1925 g. u Platičevu
SREM

Na desnom krilu stoji natpis:

Poginuo na ovom
mestu u borbi sa
nemačkom policijom
28.8.1944. g.
SUBNOR Baranda

Ostala tri ratna memorijala predstavljaju dve mermerne ploče i jedan bronzani bareljef i sva tri se nalaze na fasadi zgrade mesne zajednice.

Bareljefna kompozicija je rad pančevačkog vajara Božidara Jovovića iz 1978. godine. Prikazana je vertikalno usmerena arabeska, koju čine isprepletene dečačke / ljudske figure, obnažene do boka, date raširenih podignutih ruku. U podnožju, ispod natpisa, prikazane su ptičje figure u padu. U centralnom delu kompozicije na tri stilizovana lista koji se međusobno preklapaju stoji bareljefni natpis:

U BARANDI ·17 ·JUNA ·1941·STEVICA JOVANOVIĆ OD ODBORA NOF-A FORMIRA KANDIDATSKU GRUPU, KOJA U LETO 1944 PRERASTA U ĆELIJU KPJ
JULA ·1943 ·OBRAZUJE SE ORGANIZACIJA USAOJ-A A AVGUSTA ISTE GODINE OSNIVA SE AKTIV SKOJA
U PRASKOZORJE SLOBODE JUNA 1944 ·FORMIRA SE MESNI NARODNOOSLOBODILAČKI ODBOR ·NOVA REVOLUCIONARNA VLAST

Spomen ploča „Palim borcima za slobodu naše domovine“ posvećena je učesnicima u Drugom svetskom ratu. Na vrhu spomen ploče je urezana petokraka i pored pomenutog naslova ispisana su imena poginulih tokom tog rata: Olga Petrov, Gajić Lazar, Jocić Laza, Cukić Čeda, Ostojić Živa, Petrov Živko, Svirac Milanko, Milovanov Slavko, Paunov Rada, Radojev Steva, Paunov Svetozar, Alterov Branko, Kecać Zlatoje, Milovanov Steva, Simić Svetozar, Lazin Miša, Vlajnić Rada, Ilišev Steva, Paunov Stanko i Vlajnić Đoka. SB NOR 1954. god, Baranda.

Druga spomen ploča posvećena palim rodoljubima postavljena je 1964. godine i zanimljiva je jer je posvećena palim rodoljubima iz Prvog i Drugog svetskog rata. I ovde je na vrhu spomen ploče urezana petokraka ispod koje se ukrštaju maslinove grančice dok je ispod opširan tekst:

Retka je zemlja čiji su narodi skuplje platili slobodu od naroda Jugoslavije. Krvlju je natopljen svaki pedalj zemlje tokom borbi u dva svetska rata. Naši očevi, sinovi i kćeri, u toku narodno oslobodilačke borbe, grudima su zaustavljali neprijateljsku silu fašističkih osvajača i na časnim zadacima ponosno se rastajali od života.
Njihova hrabrost i ponos, ljubav za domovinu i komunističku partiju, napaja danas mlade generacije žarom smelosti i herojstva. Ugasli životi boraca za oslobođenje, omogućili su da se pod vrednim rukama naših naroda rascveta naša zemlja. Na stranicama naše istorije večno će blistati imena revolucionara. Naši narodi sa zahvalnošću će negovati uspomene na podvige i žrtve boraca iz Prvog svetskog rata i Narodno oslobodilačke borbe.
Svim rodoljubima iz našeg mesta koji su pali u Prvom i Drugom svetskom ratu i narodnoj revoluciji neka je večna slava i hvala.
Socijalistički savez radnog naroda i Savez boraca narodno oslobodilačkog rata Baranda

30.8. 1964

 

OPOVO

Kada je u pitanju umetničko rešenje, spomenik obelisk u opovačkom parku je verovatno najuspeliji ratni memorijal Opštine Opovo.

Spomenik u obliku obeliska podignut je poginulima u balkanskim ratovima, Prvom svetskom ratu, među kojima je bilo i pet nosilaca Karađorđeve zvezde sa ukrštenim mačevima i palim borcima u Drugom svetskom ratu.
Spomenik je podignut i svečano otkriven 2. oktobra 1964. godine na jubilej 50 godina od Cerske bitke i 20 godina od oslobođenja Opova od nemačke okupacije. Delo je vajara Radeta Stankovića i arhitekte Branka Bona, a rađen je od ljiškog peščara.
Kompozicija ima sledeću simboliku. Obelisk u obliku sablje simbolizuje otpor naroda ovoga kraja raznim osvajačima. Dva bareljefa simbolizuju prelaz preko reke i poziv na ustanak, dok vodoskok – voda predstavlja simbol života uprkos mnogih progona stanovnika ovog mesta koji su se naročito ispoljili 1765, 1848, 1914 i 1941. godine.
Na inicijativu učitelja u penziji Dragoljuba Manojlovića, 2019. godine je postavljena je spomen ploča na spomeniku u Opovu na kojoj je uklesano:

Poginulima u ratovima 1912-1918 i 1941-1945 građani Opova 1964.

U parku pored osnovne škole nalazi se skulptura Radovana Bate Ćosića. U pitanju je stojeća cela figura Ćosića, realistički prikazana, čvrsto oblikovana, postavljena na kamenom postamentu. Autor skulpture je vajar Stevan Bodnarov, a spomenik je podignut 1968. godine dobrovoljnim prilozima građana Opova.
Radovan Bata Ćosić je rođen 1924. godine u Opovu ali je godinu dana kasnije sa porodicom prešao u Beograd. Kao srednjoškolac i član SKOJ-a, 1941. godine u jednoj akciji je ubio nemačkog stražara. Novembra iste godine, priključio se Kosmajskom partizanskom odredu. Poginuo je kao pripadnik Prve proleterske brigade tokom pete ofanzive i Bitke na Sutjesci 1943. godine kada mu se gubi svaki trag.

Spomen česma se nalazi u centralnoj zoni glavne ulice Borisa Kidriča. Kubus zatvoren sa tri strane, sa jedne strane je otvorena zasvođena niša gde je postavljena mermerna ploča sa petokrakom zvezdom i natpisom u polju iznad slavine. Natpis glasi:

SPOMEN ČESMA
PALIM BORCIMA
U N.O.B. IZ OPOVA
OPOVO 2 X 1963 GOD.

Ratni memorijal posvećen je poginulima u ratovima devedestih godina prošlog veka podigao je Opštinski odbor Srpske radikalne stranke Opovo. Spomen-ploča je vertikalno usmerena, pravougaona, blago konveksne forme. Tabla sa ispisanim/urezanim tekstom postavljena je u gornjoj zoni, a iznad nje je krst u bareljefu.

Na tabli su upisana imena poginulih u ratovima 1991-1995:

RODOLJUBIMA KOJI SU DALI ŽIVOT ZA SVOJU
                        DOMOVINU U RATU
                                1991 – 1995

JEŠIĆ ZORAN                    MILOSAVLJEVIĆ MIKICA
1972 – 1991 HOMLEC       1962 – 1991 NOVSKA

PETAR LAVAČEK               MALETIĆ LJUBOMIR
1969 – 1992 DOBOJ         1960 – 1992 BOR. SELO

OPŠTINSKI ODBOR SRPSKE RADIKALNE STRANKE
                                          OPOVO

 

SEFKERIN

U parku u centru sela, preko puta biblioteke, nalazi se spomenik posvećena lokalnim borcima i civilnim žrtvama sefkerinskog kraja koji su poginuli tokom Drugog svetskog rata. Mnogi izvori nazivaju ovaj spomenik „Spomenik krila“. Ova betonska skulptura je visoka oko osam metara i karakteriše je tanko osnovno stablo koje se širi u radijalno raspoređena geometrizovana krila, nalik geometrijski oblikovanim krilima cvetnih latica. Delo je rad umetnika Bože Markovića 1970-ih. Iz pravca pošte prema parku, nalazi se velika kružna žardinjera koja ima šest graviranih kamenih ploča oko svoje spoljašnjosti. Ispisana ploča okrenuta ka severoistoku (koja je okrenuta ka pošti) sadrži poetski stih dok ostalih pet ploča sadrže imena palih boraca.

Sinovi su odrasli u zemlji ravnica. Polja su bila zasađena životom, kombinovanim sa duhom otpora u njihovim srcima. Ovi borci će počivati u miru i slobodi. Cvet se razvija u krila novog života.

Devedesetih godina prošlog veka skulptura je počela da propada, poprimajući veoma degradiran i zamrljan izgled. Takođe, jedna od kamenih ploča sa ispisanim imenima palih boraca je razbijena. U nameri da se spomenik revitalizuje, 2014. godine je prefarban što je rezultiralo pristojnijim izgledom.

Na fasadi zgrade osnovne škole postavljena je pravougaona mermerna tabla. U gornjem delu nalazi se petokraka zvezda, a ispode nje tekst:

U ČAST DVADESETOGODIŠNJICE NARODNE
REVOLUCIJE GRAĐANI SEFKERINA UZ
POMOĆ SKUPŠTINE OPŠTINE OPOVO
PODIGOŠE OVU SPOMEN ŠKOLU U ZNAK
SEĆANJA NA PALE BORCE I ŽRTVE FAŠIZMA
OD 1941 – 1945 GODINE.
21. IX 1964
SEFKERIN

Treći ratni memorijal u Sefkerinu nalazi se u ataru, severozapadno od sela i posvećen je borbi koja se dogodila 27. oktobra 1944. godine.

Spomenik je ozidan grubo obrađenim kamenim blokovima, u celini rustično oblikovan u formi skraćenog obeliska, oponašajući izgled prirodne stene. U centralnoj zoni frontalnog dela spomenika ugrađena je vertikalna mermerna ploča. U gornjem delu nalazi se petokraka zvezda, a ispode nje tekst:

U OVOJ OKOLINI JUŽNO
BANATSKI ODRED NANEO JE TEŠKE
GUBITKE 27 OKTOBRA 1944
GODINE NEMAČKIM FAŠISTIČKIM
JEDINICAMA. HRABRIM BORCIMA
PALIM U OVOJ BORBI PODIŽEMO
OVU SPOMEN PLOČU U ČAST
PROSLAVE DESETOGODIŠNJICE
NARODNE REVOLUCIJE
23-IX-1951 godine
SAVEZ BORACA NOR-A
SELA SEFKERINA

 

Projekat „Kulturna dobra i istorijska baština Opštine Opovo“ je sufinansiran iz budžeta Republike Srbije – Ministarstvo informisanja i telekomunikacija.  Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.